ABD, Çin'i gizlice düşük ölçekli bir nükleer deneme yapmakla suçladı.
ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Christopher Yeaw, Kazakistan'daki bir izleme istasyonunun 22 Haziran 2020'de Çin'in batısında 2,75 büyüklüğünde bir "patlama" tespit ettiğini söyledi.
Washington'daki Çin Büyükelçiliği, Çin'in nükleer deneme yaptığı iddiası İçin "tamamen asılsız" diyerek, suçlamanın ABD'nin nükleer denemelerine "yeniden başlamak için bahaneler uydurma" girişimi olduğunu söyledi.
İki tür nükleer test yöntemi bulunuyor. Atmosferik olarak bilinen yer üstü ve yeraltı testleri.
Peki, bu testler tam olarak nasıl yapılıyor?
Kaynak,Underwood Archives / Getty Images
Atmosferik testler
İlk patlamalar yer üstünde gerçekleşti. 1980'de Çin, bu tekniği kullanan son ülke oldu.
ABD, 16 Temmuz 1945'te New Mexico'da yer üstünde, Trinity kod adıyla dünyanın ilk nükleer testini gerçekleştirdi.
Ertesi ay, Japonya'ya iki atom bombası attı ve Hiroşima ile Nagasaki şehirlerinde yaygın ölümlere ve yıkıma neden oldu.
Gözlem örgütleri, nükleer güçlerin toplamda 528 nükleer test yaptığına inanıyor. Bu testler atmosferik patlamalar olarak biliniyor.
Yer altı testleri nasıl yapılıyor
Nükleer cihazların yer altında patlatılması, radyoaktif maddelerin gökyüzünü kirletmesini önleyebiliyor ve bir dereceye kadar gizlilik sağlayabiliyor.
Ancak radyoaktif maddelerin toprağı ve su yollarını kirletmesine de yol açabiliyor.
Test sahası, uygunluğundan emin olmak için jeolojik anlamda dikkatle inceleniyor. Bu tür testler genellikle nüfus merkezlerinden oldukça uzakta yapılıyor.
İzleme ekipmanı içeren kurşun kaplamalı kapsül, odanın üzerindeki deliğe indiriliyor. Daha sonra, patlamayı ve serpintiyi yer altında tutmak için bu delik çakıl, kum, alçı ve diğer ince malzemelerle tıkanıyor.
Cihaz, yüzeydeki bir kontrol istasyonundan uzaktan kumanda ile patlatılıyor. Nükleer patlama, yer altındaki kayaları buharlaştırarak, aşırı ısınmış radyoaktif gazla dolu bir yeraltı odası oluşturuyor.
Bu gaz soğudukça, odanın dibinde erimiş kaya birikiyor.
Patlamadan dakikalar veya saatler sonra, basınç düştükçe, oda kendi içine çöküyor, bu da yüzeyde çökmeye ve bir kraterin oluşmasına neden oluyor.
Son teyitli testi hangi ülke yaptı?
Gözlem örgütleri, dünya genelinde onlarca bölgede iki binden fazla nükleer deneme yapıldığına inanıyor.
2017'de Kuzey Kore, kesin olarak gerçekleştiği bilinen en son nükleer denemeyi yapmıştı.
Pyongyang, minyatürleştirilmiş hidrojen bombası denemesinin başarılı olduğunu duyurdu.
Bazı tahminlere göre patlama yaklaşık 100-150 kiloton büyüklüğündeydi ve bu da bir yıl önceki denemeye göre 10 kat daha büyüktü.
Nükleer denemelerin tarihi
ABD'nin 1945'te Japonya'ya düzenlediği atom bombası saldırılarından bir yıl sonra, ilk Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nükleer silahların tamamen ortadan kaldırılması çağrısında bulundu.
Fakat Ağustos 1949'da Sovyetler Birliği, nükleer bir cihaz geliştirip başarıyla test eden ikinci ülke oldu. Kazakistan'da "İlk Şimşek" kod adlı bir nükleer silahı patlattı.
Ekim 1952'de İngiltere, Batı Avustralya kıyılarındaki Montebello Adaları'nda ilk nükleer testini gerçekleştirdi. Daha sonra Güney Avustralya'daki Maralinga ve Emu Fields'de bir dizi deneme yaptı.
Bir ay sonra ABD, Marshall Adaları'ndaki Enewetak Atolü'nde ilk hidrojen bombasını patlattı. Bu bomba, Nagasaki bombasından 500 kat daha güçlüydü.
Kaynak,Reuters
1960'ta Fransa, nükleer silah denemesi yapan dördüncü ülke oldu.
Ertesi yıl, Sovyetler Birliği, Rusya'nın kuzeyindeki Novaya Zemlya açıklarında, "Çar Bombası" lakaplı 58 megatonluk atmosferik nükleer silahı patlatarak tarihin en güçlü bombasını denedi.
Kaynak,AFP / Getty Images
Deneme yasağı anlaşmaları
1963 Sınırlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması (LTBT), atmosferdeki nükleer deneme patlamalarının çoğuna son verdi.
Çin, ertesi yıl bir nükleer cihazı patlattı.
Kaynak,Pictures from History / Getty Images
O zamana dek ABD, Sovyetler Birliği, İngiltere, Fransa ve Çin nükleer güçler olarak ortaya çıkmıştı.
Buna karşılık, Birleşmiş Milletler, nükleer silahların daha fazla yayılmasını önlemek, silahsızlanmayı teşvik etmek ve nükleer enerjiyi kolaylaştırmak amacıyla Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması'nı (NPT) yürürlüğe koydu.
Anlaşma 1970'te yürürlüğe girse de bazı ülkeler imzalamadı.
Kaynak,Punjab Photo / AFP via Getty Images
Hindistan, 1974'te "Gülümseyen Buda" bombasını patlatarak nükleer güç oldu.
1998'de Pakistan ilk nükleer silahını denedi.
Her iki ülke de NPT'yi imzalamamıştı.
Kaynak,AFP via Getty Images
İsrail, nükleer belirsizlik politikası izledi. Nükleer silahlara sahip olup olmadığını ne doğruladı ne de reddetti.
Kuzey Kore başlangıçta anlaşmayı imzalamıştı ama 2003'te "Ülkenin güvenliğinin ve ulusumuzun onurunun ihlal edilmesine izin vererek NPT'ye bağlı kalamayız" diyerek anlaşmadan çekildi.
Kaynak,AFP via Getty Images
ABD'nin Çin'in 2020'de nükleer deneme yaptığı suçlaması, 1990'lardan bu yana beş büyük nükleer gücün nükleer silah test ettiği yönündeki ilk iddiaydı.
Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması
1991'de Rusya'nın ve 1992'de ABD'nin nükleer denemeleri durdurmasının ardından, küresel Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması (CTBT) üzerine müzakereler başladı.
CTBT "herhangi bir nükleer silah deneme patlamasını veya başka herhangi bir nükleer patlamayı" yasaklıyor. Anlaşmayla uluslararası bir test izleme ve doğrulama sistemi de kuruldu.
Anlaşma 187 ülke tarafından imzalandı ve 178 ülke de onay verdi.
Anlaşmayı onaylamayan ülkeler Çin, Hindistan, Pakistan, Kuzey Kore, İsrail, İran, Mısır, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri.
Rusya daha önce onayını 2023'te geri çekti.
